Wiek Lenssen over de spiritualiteit van de Maya's
HET JAAR NUL
Twintig jaar reist de bejaarde Don Cirilo de wereld nu al rond. Hij voelt het als zijn taak de mensheid te vertellen over de Mayakalender. Lezingen gaf hij op de universiteit van Guatemala-Stad en de vermaarde Harvard-universiteit; hij werd ontvangen door de Paus en de Dalai Lama; uitgenodigd door de NASA vanwege zijn astronomische kennis. De Nederlandse filmmaker Wiek Lenssen volgde Cirilo op een deel van zijn reis. Een interview.
Daar zijn ze, de hoofdpersonen uit de film. Afgedaald van het filmdoek. Nietig en onwennig - voor een publiek waarvan ze de taal niet spreken. De twee bejaarde Mayavoormannen zijn speciaal overgekomen uit Guatemala. En ook vanavond lopen ze na de voorstelling naar voren om vragen van het bioscooppubliek te beantwoorden.
The Year Zero is een film
genoemd naar het jaar Nul van de Maya's -
het jaar 2012 in de Westerse kalender. Het jaar waarin de grootste
cyclus in de Mayakalender ten einde loopt en een nieuwe 5200 jaar lange
cyclus begint: 21 december 2012 wordt gezien als het keerpunt. Voor de
Maya's de eerste dag van het jaar Nul.
Twintig jaar lang reist een van de twee hoofdpersonen uit de film, de nu 72-jarige ziener Don Cirilo, de wereld al rond. Hij voelt het als zijn taak de mensheid over de Mayakalender te vertellen. Lezingen heeft hij gegeven op de universiteit van Guatemala-Stad en op de vermaarde Harvard-universiteit, hij is ontvangen door de Paus en de Dalai Lama, uitgenodigd door de NASA, vanwege zijn astronomische kennis. Maar dat wil nog niet zeggen dat hij het gevoel heeft dat zijn boodschap overkomt. "Sinds twintig jaren heb ik door Amerika gereisd", zegt hij in de film. "En heb ik deze woorden gesproken. Maar niemand heeft me begrepen. Wat weet nou een Indiaan? Een mens zonder studie?"
Een vraag uit de bioscoopzaal: wat hebben wij in het Westen te maken met een kalender uit de Mayacultuur? In principe niets, beaamt Don Cirilo. "Ik geloof ook dat de Mayacultuur jullie in principe niets te bieden heeft. Jullie hebben je eigen identiteit, je eigen traditie, je eigen muziek en je eigen verhalen. Maar er is één ding dat ons allemaal aangaat. Maar er is één ding in de Mayaprofetiën dat de hele planeet aangaat en dat zijn de veranderingen rond het jaar Nul."
Goede dagen
Mooie beelden, prachtige montagevondsten. Don Cirilo slapend tegen
het raam in een bus die langzaam rond een berg omhoog cirkelt. Zoals de
tijd in de Mayabeleving ook niet in een rechte lijn voortschrijdt, maar
in een spiraal. Een mens komt altijd weer terug op plekken terug waar
je al eerder geweest bent, maar steeds op een ander niveau.
In het Westen wordt veel rechtlijniger over tijd gedacht, betoogt Don
Cirilo. In de Mayakalender heeft elke dag zijn eigen kleur en
kwaliteit. Don Cirilo: "De Maya's geven aan iedere dag een ander
kalendersymbool. We hebben dagen om te genezen. We hebben dagen die aan
onze voorouders gewijd zijn. En we hebben dagen die aan de dieren
gewijd zijn. De westerse wetenschap heeft het daar niet over. Het maakt
in westerse ogen niet uit waar een bepaalde dag goed voor is."
Hun weekje Nederland zit er bijna op. De camera's van de NCRV-televisie
wachten buiten de bioscoop voor wat laatste opnamen. De 72-jarige Don
Cirilo doet het woord. De tijd waarin we nu leven is volgens Don Cirilo
de tijd waar de de zorgvuldig gekoesterde en in tijden van nood
ingemetselde boeken op doelen. Woorden die in dit speciale geval niet
de Mayacultuur betreffen, maar de hele planeet. "Het is belangrijk",
aldus Don Cirilo, "dat we begrijpen dat een nieuwe dag op ons wacht.
Een nieuwe hoop, een nieuwe, heel andere manier van leven."
Kalender
De belangrijke ontdekking van Amerika uit de Westerse geschiedenisboeken markeerde voor de Maya's het begin van een periode die in de Mayakalender beschreven stond als de Dertien Hemelen en Negen Hellen. Cirilo: "Toen de blanke man kwam, wisten de Maya's vanuit hun kalender, dat dat het begin zou zijn van een periode van triestheid, van tranen." De weinige overlevenden van de Spaanse veroveringen werd een vreemde taal, een vreemde religie, en een vreemde kalender opgedrongen.
Eeuwen later, in de periode van de laatste Hel, vonden de verschrikkingen plaats van het terreurbewind van verschillende militaire regimes: de inktzwarte periode uit de recente geschiedenis van Guatemala, met zijn tweehonderd duizend doden en 50.000 verdwijningen.
De gruwelen zijn voorbij. Don Cirilo: "Aan het einde van de Negende Hel gloort er licht aan het einde van de tunnel. Volgens de kalender is de tijd van 1992 tot 2012 de Tijd van het Ontwaken. Overal ter wereld zullen mensen wakker worden ter voorbereiding op de Vijfde Zon." Een overgangstijd die evenwel niet rimpelloos zal zijn. De Maya's voorzien nogal wat ingrijpende veranderingen voor en na het jaar Nul en dringen tegelijkertijd aan op het nemen van verantwoordelijkheid ten opzichte van de planeet waarop we leven.
Want ook dat is zo typisch Maya: Maya's zien zichzelf niet als afgescheiden van de natuur en niet afgescheiden van de natuurverschijnselen in de wereld. Dat is de reden dat rituelen volgens hen wel degelijk zin hebben. Westerlingen, aldus Don Cirilo, zien vaak alleen maar de buitenkant van rituelen. "De innerlijke dimensie blijft verborgen."
Veerkracht
Een van de verbijsterende ontdekkingen in je film: het optimisme dat deze twee Mayavoormannen uitstralen, hun veerkracht en spiritualiteit - na al die decennia en eeuwen van grote verschrikkingen.
Wiek Lenssen: "Dat is wat mij ook enorm heeft beziggehouden. Ze zijn door een hel gegaan. En dan toch dat optimisme en dat vertrouwen. Ongelooflijk. Vooral deze twee mensen, die in hun eigen leven zoveel hebben meegemaakt. Op een bepaalde manier, zou je haast zeggen, lijken ze gelukkiger mensen dan wij. Wat een enorme veerkracht."
Hoe is het idee voor de film ontstaan?
"Een samenloop van omstandigheden. In feite ben ik al 25 jaar geïnteresseerd in inheemse culturen. Altijd met het gevoel dat zij een bepaald soort kennis en een beleving hebben van de natuur, de bovennatuur en alles wat eromheen zit, waar wij in het Westen geen zicht meer op hebben en waar we tegelijkertijd wat aan zouden kunnen hebben."
Maar waarom de Maya's?
"Op een gegeven moment kwam mijn vrouw in aanraking met alternatieve geneeswijzen in Nederland. Zij had last van migraine en na een hels circuit van medici en alternatieve poespas kwamen we bij een magnetiseur terecht die haar er in drie behandelingen vanaf bleek te kunnen helpen.
"Zo kwam ik op het idee daar ooit een film over te maken - om die twee lijnen samen te laten komen. Een film over een alternatieve genezer in Nederland en een traditionele sjamaan, omdat ik in onze alternatieve geneeswijzen een overblijfsel zag van het sjamanisme."
Je hebt je film gestructureerd rond de dagen van de Mayakalender. Wat is er zo bijzonder aan die kalender?
"De reden dat is dat al die indiaanse stammen in Colombia min of meer gelijkluidende mythen en profetieën hadden. Bij allemaal kom je het gevoel tegen dat we als mensheid in een soort overgangstijd zitten; dat er een nieuwe wereld aankomt. En dat we in deze overgangstijd nog door een hoop natuurgeweld heen moeten. Maar bij de Maya's is dat het best gedocumenteerd. Ze hebben een kalender, waarvan niemand weet hoe oud die precies is, maar die zeker 20.000 jaar terug gaat. En ze hebben hun heilige boeken. Geen bewijs. Maar het geeft je als filmmaker wel iets tastbaars."
Wat is nu het verschil met de westerse tijdsbeleving?
"In het Westen hebben we toch meer het idee dat de tijd zich lineair voortbeweegt. We beginnen hier bij een punt A en gaan dan naar een punt B dat verder weg ligt. We bakenen onze tijd af van geboorte tot dood. Zo zien zij dat niet. De tijd ontwikkelt zich voor hen niet in een rechte lijn, maar in een cyclisch proces. En je bewustzijn ontwikkelt zich. Door leven en dood. De tijd houdt dus nooit op. Er is geen begin en geen eind."
Inlevingsvermogen
De beide hoofdpersonen zijn een week in Nederland geweest. Hoe reageerden ze?
Wiek Lenssen: "Wat ze erg waardeerden was de uitwisseling met het publiek. In de eerste dagen was Don Cirilo veel aan het woord. Hij vertelde dingen die hij ook in de film had gezegd. In de latere dagen ging hij veel meer een dialoog met het publiek aan, wilde hij weten hoe zij erover dachten, wat zij van de film vonden. Toen ze terugkwamen in Guatemala stond het halve dorp hen op het vliegveld op te wachten om ze te verwelkomen en ze op te halen."
De film doet nogal een beroep op het inlevingsvermogen van de kijker. Het is alsof je tijdens het kijken vele malen voor de keuze wordt gesteld: is het nu allemaal onzin vind of ga ik nog een tijdje mee? We horen Don Julian zeggen dat hij in principe elke ziekte met de heilige planten kan genezen. We zien hem naar een vierhonderd jaar oude Ceibaboom kijken, midden op een marktplein, waaraan hij afleest of het nog lang droog zal blijven.
"Het openlaten van die keuzemogelijkheden voor de kijker is voor mij heel belangrijk geweest. Ik wilde het allebei laten zien: de langdurige droogte met zijn bosbranden in Guatemala, Honduras en Mexico, en wat de radio daarover zei, maar ook de regenoffers van de Maya's, hun visie erop, hun geloof in de mogelijkheid om om regen te vragen.
"De dag dat de hoofdpersonen in mijn film zeiden dat het zou gaan regenen, ben ik met de camera naar de stad gegaan. Het viel die dag echt met bakken tegelijk uit de lucht - in een periode van absolute droogte. Ik wilde het niet gaan bewijzen. Als het die dag droog was gebleven, dan was dat onderdeel geweest van het verhaal dat ik vertel.
"Hun manier van kijken naar de werkelijkheid is totaal anders. Mijn uitgangspunt is steeds geweest: doe er mee wat je wilt. Hecht er geloof aan of doe het niet. Maar dit is de visie van een ander volk. Zo steekt de werkelijkheid volgens hen in elkaar. Neem het maar tot je zoals ik het tot me kreeg en zoals ik het verteld kreeg."
